‘ด่านซ้าย’ เมืองชายแดนในจังหวัดเลย กับ ‘เสน่ห์’ เฉพาะตัวทั้งผู้คน ของอร่อยพื้นบ้าน และ งานประเพณีวัฒนธรรมท้องถิ่นที่มีเกือบตลอดทั้งปี จากจุดเชื่อม ‘พระธาตุศรีสองรัก’ ศูนย์รวมจิตใจของชาวด่านซ้าย
‘ด่านซ้าย’ อำเภอติดชายแดนของประเทศไทยในจังหวัดเลย มีขนาดพื้นที่1,732 ตร.กม. ผู้คนอยู่อาศัยหนาแน่นปานกลางราวๆ 5 หมื่นคน ด้วยสโลแกนเมืองสุดร่วมสมัยดีต่อใจและสนุกสนาน ‘ดินแดนแห่งสัจจะและไมตรี ประเพณีบุญหลวงการละเล่นผีตาโขน’
ความเชื่อ-ผู้นำจิตวิญญาณ
เมืองด่านซ้าย จังหวัดเลย กับความเชื่อของคนท้องถิ่นในเรื่อง ‘ผีปู่ย่า’ (ผีบรรพบุรุษ) แกนสร้างรากฐานสำคัญวัฒนธรรมท้องถิ่น สะท้อนชัดผ่านประเพณีท้องถิ่น ล้างองค์พระธาตุศรีสองรัก งานบุญหลวงและผีตาโขน ให้กับผีบรรพบุรุษที่ปกป้องดูแลรักษาผู้คนในเมืองและบ้านร่วมกับการขอฝน เพื่อความอุดมสมบูรณ์ ก่อนเข้าสู่ฤดูการเพาะปลูก
สำหรับงานประเพณีของ ‘ด่านซ้าย’ นอกจากองค์พระธาตุศรีสองรักแล้วยังมีจุดศูนย์กลางที่ ‘วัดโพนชัย’ และหอเจ้าพ่อกวนและเจ้าเม่นางเทียม (จากเดิมที่ผู้คนเรียกเพียงพ่อกวนและแม่นางเทียม) ผู้ทำหน้าที่เชิงจิตวิญญาณสูงสุดและดูแลหอผีบรรพบุรุษประจำหอเจ้าบ้านหรือหอหลวง และหิ้งเจ้าเมืองวัง (เจ้านายฝ่ายชาย) และฝั่งหิ้งเจ้าเมืองกลาง (เจ้านายฝ่ายหญิง)ของเมืองด่านซ้าย โดยทั้งสองจะทำพิธีหลักๆ ร่วมกัน
ขณะที่ตำแหน่ง ‘เจ้าพ่อกวนและเจ้าแม่นางเทียม’ นี้ ‘คนท้องถิ่นเก่าแก่’ บอกว่าเป็นหน้าที่ที่ถูกสืบทอดต่อจากรุ่นสู่รุ่นของตระกูล เพื่อทำหน้าที่ร่างทรงผีเจ้านายหรือผีบรรพบุรุษ และเป็นศูนย์กลางในพิธีกรรมศักดิ์สิทธิ์ โดยเฉพาะงานประเพณีสำคัญของด่านซ้ายงานสักการะล้างองค์พระธาตุศรีสองรัก งานบุญหลวงและการละเล่นผีตาโขน
โดย ‘เจ้าพ่อกวน’ จะต้องรับทำหน้าที่ในตำแหน่งนี้ไปตลอดจนสิ้นอายุขัย ก่อนส่งต่อไปยังทายาทรุ่นต่อไป
นอกจากตำแหน่ง ‘เจ้าพ่อกวนและเจ้าแม่แม่นางเทียม’ แล้วยังมีตำแหน่ง ‘แม่บ้าน’ ทำหน้าที่ดูแลความเรียบร้อยต่างๆ ของหอผีบรรพบุรุษเมืองด่านซ้าย โดยเฉพาะในช่วงประเพณีเดือนหก ‘งานบุญหลวง’ และเดือนเจ็ด ‘การละเล่นผีตาโขน’
อีกเช่นกัน สำหรับตำแหน่ง ‘แม่บ้าน’ ประจำหอผีฯ เป็นอีกหนึ่งสายงานทางวัฒนธรรมที่ส่งต่อกันจากรุ่นสู่รุ่นประจำตระกูลเพื่อรับทำหน้าที่นี้มาหลายชั่วอายุคนถึงในปัจจุบัน
‘พระธาตุศรีสองรัก’ ไมตรีและความรัก
‘องค์พระธาตุศรีสองรัก’ เป็นเจดีย์ศิลปะล้านช้าง สัญลักษณ์คู่เมืองที่ชาวด่านซ้ายให้ความเคารพศรัทธาสุดหัวใจ กับความเชื่อสูงสุดในความศักดิ์สิทธิ์ของโบราณสถานอายุกว่า 466 ปี ในปี 2569 นี้
ตามตำนานที่ปรากฏหน้าบริเวณพระธาตุศรีสองรัก ระบุประวัติองค์พระธาตุศรีสองรัก สร้างเมื่อราว พ.ศ. 2103 – 2106 ในยุคสมัยสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ์ แห่งกรุงศรีอยุธยา และ ยุคสมัยพระเจ้าไชยเชษฐา แห่งกรุงศรีสัตนาคหุต อาณาจักรล้านช้าง (ลาวในอดีต)
ต่อการสร้าง ‘พระธาตุศรีสองรัก’ แห่งนี้เพื่อเป็นอนุสรณ์แห่งสักขีพยานแห่งสัจจะไมตรีในการช่วยเหลือกันและต่อสู้กับพม่า โดยไม่รุกรานกัน
ด้วยความศรัทธาอย่างสุดหัวใจของชาวด่านซ้าย ที่มีต่อองค์พระธาตุศรีสองรัก แห่งนี้ ยังทำให้คนเมืองท้องถิ่นต่างถวายตัวเป็นลูกพระธาตุฯ ที่เรียกว่า ‘ลูกผึ้ง ลูกเทียน’ เพื่อขอความสิริมงคลมาสู่ชีวิตไม่ว่าจะเดินทางไปอยู่ที่ไหนก็ตาม
ด้วยหากมีจังหวะ ‘ลูกผึ้ง ลูกเทียน’ ชาวด่านซ้ายจะต้องกลับมาสักการะองค์พระธาตุฯ หรือร่วมงานบุญใหญ่ทุกครั้งที่มีโอกาสกลับมาบ้านเกิด
ขณะที่ผู้คนนิยมกราบสักการะขอพรองค์พระธาตุศรีสองรัก ในด้านความเป็นสิริมงคลชีวิต ความรักที่สมหวัง ความสัมพันธ์ที่ยั่งยืน และมิตรภาพอันดี ด้วยชาวบ้านเชื่อในความศักดิ์สิทธิ์เรื่องการขอพรอย่าให้อกหัก โดยนิยมแก้บนด้วยการถวายต้นผึ้ง
ขณะที่ข้อห้าม!! สำคัญ สำหรับการมากราบสักการะพระธาตุศรีสองรัก คือ สตรีห้ามเข้าไปบริเวณภายในองค์พระธาตุฯ ซึ่งอนุญาตให้เฉพาะผู้ชายเท่านั้น และงดการแต่งกายหรือมีสิ่งของ ‘สีแดง’ นำติดเข้ามาภายในพระธาตุฯ
ด้วย ‘สีแดง’ เป็นสีของเลือด สัญลักษณ์ของศึกสงคราม
‘พระธาตุศรีสองรัก’ ชำระล้าง-รับสิริมงคล
โดยช่วงระหว่างวันที่ 28 เมษายน ถึงวันที่ 1 พฤษภาคม 2569 ที่ผ่านมา อำเภอด่านซ้าย ได้จัดงานบุญประจำปี ล้างองค์พระธาตุศรีสองรัก ประเพณีใหญ่ของเมืองด่านซ้าย ที่จัดขึ้นก่อนวันขึ้น 15 ค่ำเดือน 6 หรือวันวิสาขบูชา (ในปีนี้ปฎิทินจันทรคติมีเดือน 8 สองหนทำให้ปฏิทินวันพระประกาศให้ ‘วันวิสาขบูชา’ จะตรงกับวันที่ 31 พ.ค. 2569)
สำหรับงานล้างพระธาตุศรีสองรัก ในปีนี้จัดยาวสี่วัน โดยไฮไลต์อยู่ในวันที่ 29 เมษายน จะมี ‘ลูกผึ้ง ลูกเทียน’ เกือบทั้งเมืองชาวด่านซ้ายมาร่วมกิจกรรมพร้อมจับจองพื้นที่บริเวณรอบๆ องค์พระธาตุฯ ตั้งแต่ช่วงเช้า และนำถังเปล่าติดตัวมาคนละหนึ่งใบมาใส่น้ำเพื่อร่วมล้างองค์พระธาตุฯ งานบุญใหญ่ประจำปีด้วยกัน
โดยมีหลักปฎิบัติตามความเชื่อของประเพณีฯ คือ หนึ่งคนจะต้องนำน้ำใส่ถังไปล้างพระธาตุให้ครบสามครั้ง และเมื่อล้างพระธาตุครบ 3 รอบแล้ว สามารถนำน้ำล้างพระธาตุกลับไปประพรมบ้านเรือนหรือลูบศีรษะ เพื่อความเป็นสิริมงคลตามความเชื่อได้ด้วย
จากนั้นในวันรุ่งขึ้น (30 เม.ย.) จะเป็นพิธีแห่นาคและทำขวัญนาค ณ วัดโพนชัย และมีพิธีถวายต้นผึ้งในวันถัดไป (1 พ.ค.)
อ่าน เนื้อหาอื่นเพิ่มเติม
STORYTELLER BY LilGray
I create stories that make the world feel closer — and a little happier.
